ભારતની પ્રથમ હાઈડ્રોજન ટ્રેન: હરિયાણાના પાટા પરથી ઉદભવતી એક નવી હરિત ક્રાંતિ
આલેખન: જીગર ખુંટ
એક નવા યુગનો સૂર્યોદય
૧૭ જુલાઈ, ૨૦૨૬. હરિયાણાનું જિંદ રેલ્વે સ્ટેશન માત્ર એક સામાન્ય જંકશન મટીને ભારતીય રેલ્વેના ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું એક પ્રતીક બની જશે. જ્યારે ભારતના વડાપ્રધાન આ દેશની પ્રથમ હાઈડ્રોજન સંચાલિત પેસેન્જર ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવીને રવાના કરશે, ત્યારે તે માત્ર એક ટ્રેનની મુસાફરીનો પ્રારંભ નહીં હોય, પરંતુ ભારતના પરિવહન ક્ષેત્રમાં ‘ડિઝલ યુગ’ના અંત અને ‘હરિત હાઈડ્રોજન યુગ’ના પ્રારંભની ઘોષણા હશે. પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને અત્યાધુનિક ઈજનેરી કૌશલ્યના સંગમ સમાન આ પ્રોજેક્ટ ભારતને વિશ્વના ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોની હરોળમાં લાવી દે છે જેઓ પાસે હાઈડ્રોજન સંચાલિત રેલ ટેકનોલોજી છે.
ટેકનોલોજીનું હાર્દ: HEMU અને રિફિટિંગની કળા
આ ટ્રેન કોઈ સામાન્ય રેલ નથી, પરંતુ એક અત્યાધુનિક ‘હાઈડ્રોજન-ઈલેક્ટ્રિક મલ્ટીપલ યુનિટ’ (HEMU) છે. આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની નિર્માણ પ્રક્રિયામાં રહેલી છે. ભારતીય રેલ્વેએ શૂન્યથી શરૂઆત કરવાને બદલે, હયાત સંસાધનોનો બુદ્ધિપૂર્વક ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. વર્ષોથી સેવા આપી રહેલા જૂના ‘ડીઝલ ઈલેક્ટ્રિક મલ્ટીપલ યુનિટ’ (DEMU) રેકને જ અદ્યતન હાઈડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ અને લિથિયમ બેટરી પ્રોપલ્શન આર્કિટેક્ચર સાથે રિફિટ (Retrofitting) કરવામાં આવ્યા છે.
આ આખી પ્રક્રિયા પાછળ ૧૩૬ કરોડ રૂપિયાનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટની સૌથી ગર્વ લેવા જેવી બાબત તેની ‘સ્વદેશી’ બનાવટ છે. હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું નિર્માણ અને એકીકરણ ભારતીય સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. રિસર્ચ ડિઝાઇન એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (RDSO) એ તેની તકનીકી બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરી, મેસર્સ મેધા સર્વો ડ્રાઇવ્સે તેની સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેટ કરી અને ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF) એ તેના આકર્ષક બાહ્ય દેખાવ અને કોચની ડિઝાઇન તૈયાર કરી છે.
કાર્યપદ્ધતિ: શૂન્ય ઉત્સર્જન પાછળનું વિજ્ઞાન
હાઈડ્રોજન ટ્રેન કેવી રીતે ચાલે છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર તેના ‘ઇલેક્ટ્રોકેમિકલ’ એન્જિનિયરિંગમાં છુપાયેલો છે. ટ્રેનની છત પર અથવા વિશિષ્ટ ડબ્બાઓમાં રાખવામાં આવેલી હાઈડ્રોજન ટેન્કમાંથી સંકુચિત (Compressed) હાઈડ્રોજનને ફ્યુઅલ સેલમાં મોકલવામાં આવે છે. અહીં, બહારની હવામાંથી લેવામાં આવેલા ઓક્સિજન સાથે હાઈડ્રોજનનું મિશ્રણ થાય છે. આ રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન ઈલેક્ટ્રોન અલગ પડે છે, જેનાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રક્રિયાની સૌથી અદભૂત બાબત એ છે કે તેના બાય-પ્રોડક્ટ તરીકે કોઈ હાનિકારક ધુમાડો કે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ નીકળતો નથી, પરંતુ માત્ર શુદ્ધ પાણીની વરાળ અને ગરમી બહાર નીકળે છે.
આ પ્રણાલીને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે ‘હાઇબ્રિડ પાવર સ્પ્લિટિંગ’ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જ્યારે ટ્રેન સ્થિર અવસ્થામાંથી ગતિ પકડે છે અથવા ઝડપથી આગળ વધવાનું હોય છે, ત્યારે માત્ર ફ્યુઅલ સેલ પૂરતો હોતો નથી. આવી સ્થિતિમાં, ટ્રેનમાં લાગેલી લિથિયમ ફેરો ફોસ્ફેટ (LFP) બેટરી આપમેળે સક્રિય થાય છે અને વધારાની ઉર્જા પૂરી પાડે છે. આ બેટરી અને ફ્યુઅલ સેલ વચ્ચેનું સંતુલન એક અત્યાધુનિક સોફ્ટવેર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જે મુસાફરીને આંચકા રહિત અને શાંત બનાવે છે.
રીજનરેટિવ બેલેન્સિંગ: ઉર્જાનો બુદ્ધિશાળી વપરાશ
આ ટ્રેનની સૌથી પ્રશંસનીય બાબત તેની ‘રીજનરેટિવ બેલેન્સિંગ’ ક્ષમતા છે. સામાન્ય રીતે ટ્રેન જ્યારે બ્રેક મારે ત્યારે ઉર્જાનો વ્યય થતો હોય છે. પરંતુ આ હાઈડ્રોજન ટ્રેનમાં જ્યારે પણ ડ્રાઈવર બ્રેક લગાવે છે અથવા ટ્રેન ઢાળ પર કે ઓછી ઝડપે દોડે છે, ત્યારે વધારાની વીજળી જે ફ્યુઅલ સેલ દ્વારા પેદા થઈ રહી હોય છે, તે વ્યય થવાને બદલે સીધી LFP બેટરીને રિચાર્જ કરવા માટે વાળવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાને કારણે જ્યારે ટ્રેન તેના અંતિમ સ્ટેશને પહોંચે છે, ત્યારે તેની બેટરી લગભગ ૮૦% જેટલી ચાર્જ્ડ અવસ્થામાં હોય છે, જે આગામી મુસાફરી માટે સજ્જતા દર્શાવે છે.
ઓપરેશનલ મેટ્રિક્સ: જિંદ-સોનીપત કોરિડોરનું ગણિત
આ ટ્રેન હરિયાણાના ૮૯ કિલોમીટર લાંબા જિંદ-સોનીપત સેક્શન પર કાર્યરત થશે. આ રૂટની પસંદગી વ્યૂહાત્મક છે કારણ કે તે બિન-વીજળીકૃત ટ્રેક ધરાવે છે જ્યાં અત્યાર સુધી ડીઝલ ટ્રેનોનો દબદબો હતો. આ ટ્રેનસેટમાં કુલ આઠ પેસેન્જર કોચ અને બે ડ્રાઈવિંગ પાવર કાર છે, જે કુલ ૨૪૦૦ કિલોવોટ (અંદાજે ૩૨૦૦ હોર્સપાવર) ની શક્તિ પેદા કરે છે.
તકનીકી રીતે જોઈએ તો, આ ટ્રેન દરરોજ બે રાઉન્ડ ટ્રીપ પૂર્ણ કરશે અને તેની મહત્તમ ગતિ ૭૫ કિમી પ્રતિ કલાક નક્કી કરવામાં આવી છે. આ મુસાફરી દરમિયાન તે આશરે ૩૦૦ કિલો હાઈડ્રોજનનો વપરાશ કરશે. એક સમયે આશરે ૨૬૦૦ મુસાફરોને લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવતી આ ટ્રેન સાબિત કરશે કે ગ્રીન એનર્જી માત્ર પ્રાયોગિક ધોરણે નહીં, પણ વ્યાવસાયિક ધોરણે પણ સફળ થઈ શકે છે.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: જિંદનું ફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન અને સુરક્ષા
હાઈડ્રોજન ટ્રેન દોડાવવી જેટલી પડકારજનક છે, તેનાથી વધુ પડકારજનક તેને ઈંધણ પૂરું પાડવું છે. આ માટે રેલ્વેએ જિંદ ખાતે ૩,૦૦૦ કિલોની ક્ષમતા ધરાવતું સમર્પિત હાઈડ્રોજન ફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન બનાવ્યું છે. હાઈડ્રોજન વાયુ અત્યંત હળવો હોવાથી તેને સંગ્રહિત કરવો મુશ્કેલ છે. આથી, ટ્રેનની પાવર કાર પર તેને ૨૦૦ થી ૫૦૦ બારના પ્રચંડ દબાણ હેઠળ ખાસ રિઇનફોર્સ્ડ સ્ટોરેજ રેકમાં રાખવામાં આવે છે.
જિંદ ખાતેના સ્ટેશનમાં એક અદ્યતન ‘ચિલર પ્લાન્ટ’ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્લાન્ટ ગેસને -૧૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઠંડો કરે છે. ગેસને આટલો ઠંડો કરવાનું કારણ તેની ઘનતા વધારવાનું છે, જેથી તે પ્રવાહી જેવા ઘટ્ટ સ્વરૂપમાં ફેરવાય અને ટ્રેનની ટાંકીઓમાં ઝડપથી અને સુરક્ષિત રીતે ભરી શકાય. સુરક્ષાના માપદંડો એટલા કડક છે કે સહેજ પણ લિકેજ થવાની સ્થિતિમાં સેન્સર્સ તરત જ સિસ્ટમને બંધ કરી દે છે.
આર્થિક અને પર્યાવરણીય પ્રભાવ
ભારત સરકારનું લક્ષ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં ભારતીય રેલ્વેને ‘નેટ ઝીરો કાર્બન એમિટર’ બનાવવાનું છે. આ દિશામાં હાઈડ્રોજન ટ્રેન એક નિર્ણાયક પગલું છે. જોકે, એક કિલો હાઈડ્રોજનની કિંમત હાલમાં ડીઝલ કરતા વધુ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના લાંબાગાળાના ફાયદા અનેકગણા છે.
૧. કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટમાં ઘટાડો: આ ટ્રેન દર વર્ષે હજારો લિટર ડીઝલની બચત કરશે, જે વાતાવરણમાં લાખો ટન ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન અટકાવશે.
૨. અવાજનું પ્રદૂષણ: હાઈડ્રોજન ટ્રેનો ડીઝલ ટ્રેનોની સરખામણીમાં અત્યંત શાંત હોય છે, જે મુસાફરોના અનુભવમાં સુધારો કરે છે.
૩. ઇલેક્ટ્રિફિકેશનની જરૂરિયાતનો અભાવ: પહાડી વિસ્તારો અથવા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં જ્યાં ઉપરથી ઈલેક્ટ્રિક લાઈનો નાખવી ખર્ચાળ અને મુશ્કેલ છે, ત્યાં હાઈડ્રોજન ટ્રેન એક આશીર્વાદ સમાન સાબિત થશે.
નિષ્કર્ષ: માત્ર એક ટ્રેન નહીં, એક સંકલ્પ
ભારતની પ્રથમ હાઈડ્રોજન ટ્રેન એ માત્ર હરિયાણાના બે શહેરોને જોડતી કડી નથી, પરંતુ તે ભારતના આત્મનિર્ભર અને પર્યાવરણ પ્રેમી હોવાના સંકલ્પનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ૧૭ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના રોજ જ્યારે જિંદ-સોનીપત ટ્રેક પર આ ટ્રેન દોડશે, ત્યારે તે સમગ્ર વિશ્વને સંદેશ આપશે કે ભારત માત્ર ટેકનોલોજી અપનાવનાર દેશ નથી, પરંતુ નવી ટેકનોલોજીનું સર્જનહાર પણ છે.
જૂની ડીઝલ ટ્રેનોને આધુનિક શૂન્ય-ઉત્સર્જન વાહનોમાં રૂપાંતરિત કરવાની ક્ષમતા એ સાબિત કરે છે કે ભારત તેના સંસાધનોનો મહત્તમ અને ટકાઉ ઉપયોગ કરવા માટે કટિબદ્ધ છે. આ ટ્રેન ભલે હમણાં ૭૫ કિમીની ઝડપે દોડે, પણ તે ભારતની પ્રગતિની ગતિને એક નવી અને સ્વચ્છ દિશા આપી રહી છે. આવનારા દાયકાઓમાં જ્યારે હાઈડ્રોજન ટ્રેનો સમગ્ર દેશમાં સામાન્ય બની જશે, ત્યારે જિંદની આ ઐતિહાસિક મુસાફરીને આ ક્રાંતિના ઉદ્ગમ સ્થાન તરીકે યાદ રાખવામાં આવશે.
